•  မဟာမုနိထီးေတာ္တင္လႀႃ ဴခင္းကုိ ၁၁၄၇ ခု၊ နယုန္လ ဴပည့္ေနႚတၾင္ ..........

      မဟာမုနိဘုရား ဘၸာေတာ္ထိန္း လူ႒ကီးမဵားကို နည္းဥပေဒႎႀင့္အညီ ေရၾးေကာက္တင္ေဴမႀာက္ခဲ့ဳကသည္။ သကၠရာဇ္ ၁၂၅၂ ခု (၁၈၉၁ ခု) ကစ၍ ဘၸာေတာ္ထိန္း ၁၁ ဦးအဖၾဲႛ ရိႀခဲ့သည္။ ၁၂၇၁ ခု၊ သီတင္းက႗တ္ လဴပည့္ေကဵာ္ ၁၁ ရက္၊ စေနေနႛ (၁၉၀၉ ခု၊ ေအာက္တုိဘာလ ၉ ရက္) တၾင္ လစ္လပ္ေသာ လူ႒ကီးေလးဦးကုိ ထပ္ဴဖည့္ေရၾးဳကသည္။

     သကၠရာဇ္ ၁၂၉၆ ခုႎႀစ္တၾင္ ဘၸာေတာ္ထိန္းအဖဲၾႛ ဦးေကဵာ္ရန္၊ ဦးညၾန္ႛ၊ ဦးမင္း၊ ဦး႔ကယ္၊ ဦးတာရဲ၊ ေလႀသင္းေမာင္ေမာင္ စသည့္ လူ႒ကီးမဵား ေခၝင္းေဆာင္၍ ၁၂၈၀ ခုႎႀစ္ဴပာသာဒ္ေတာ္႒ကီး ေရၿမဵား ေမႀးမႀိန္သည္ကို အသစ္တဖန္ ေရၿသကႆန္းကပ္လႀႃသည္။

            သကၠရာဇ္ ၁၂၆၄ ခု (၁၉၀၂ ခု) ႎႀစ္အတၾင္း ၄၅ တာေဴမအတၾင္းမႀ ဴမႃနီစပယ္ ဥပေဒအရ အခၾန္ေတာ္ စည္းဳကပ္သည္ကို ဘၸာေတာ္ထိန္းအဖၾဲႛမႀ ဦးေဆာင္ေဴပာဆုိ၍ ႓ငိမ္းခဲ့သည္။ တစ္ဖန္ ၁၂၇၅ ခု (၁၉၁၃ ခု) ႎႀစ္တၾင္ ဒုတိယအ႒ကိမ္ ၆လလ႖င္ အခၾန္ေတာ္ ဂရိ-၁၂ဲ၊ ေတာင္းခံဴပန္ရာ ဘၸာေတာ္ထိန္းအဖဲၾႛမႀ ေဆာင္ရၾက္မႁေဳကာင့္ ၁၉၁၃ ခု၊ ေမလ ၂၄ ရက္စၾဲပၝ၊ အ႒ကိမ္ ၃၃၀ ေဴမာက္ဴမႃနီစပယ္ အစည္းအေ၀း ဆံုးဴဖတ္ခဵက္အရ ၄၅ တာအတၾင္း အခၾန္စည္းဳကပ္မႁလၾတ္႓ငိမ္းခဲ့သည္။ ၁၉၃၅ ခုႎႀစ္၊ ၄၅တာ အေနာက္ ဦးစိန္ဖူး ေခၝက္ဆၾဲဆုိင္ႎႀင့္ ဦးခဵမ္း သံထီးဆုိင္မဵားကို အခၾန္စည္းဳကပ္ဴပန္ရာ ဘၸာေတာ္ထိန္းအဖၾဲႛ ဦးေကဵာ္ရန္၊ မ႖ား ဆန္စက္ ဦးဘသန္း၊ ရႀမ္းပၾဲ ဦးေသာ္၊ ဦးခင္ေမာင္ပု၊ ဦးတာရဲ၊ ေလႀသင္းေမာင္ေမာင္ တုိႛက ကန္ႛကၾက္၍ ၁၉၃၅ ခု၊ ဒီဇင္ဘာလတၾင္ အခၾန္ေကာက္ခံမႁ ကိစၤမဵား ႓ပီး႓ငိမ္းေလသည္။

           မဟာမုနိ ဘၸာေတာ္ထိန္းအဖၾဲႛကို ၁၂၆၀ ခု (၁၈၉၉ ခုႎႀစ္) တၾင္ တစ္႒ကိမ္၊ ၁၂၆၇ ခု (၁၉၀၅) ႎႀစ္တစ္႒ကိမ္၊ ၁၂၇၃ (၁၉၁၂) ႎႀစ္တၾင္တစ္႒ကိမ္၊ ၁၂၇၄ (၁၉၁၃) ႎႀစ္တၾင္တစ္႒ကိမ္၊ ၁၂၈၀ (၁၉၁၈) ႎႀစ္တၾင္တစ္႒ကိမ္၊ ၁၂၉၃ (၁၉၃၂)ႎႀစ္တၾင္တစ္႒ကိမ္၊ ၁၂၉၇ (၁၉၃၆) ႎႀစ္တၾင္တစ္႒ကိမ္၊ ၁၂၉၉ (၁၉၃၇) ႎႀစ္တၾင္တစ္႒ကိမ္၊ ၁၃၀၀ (၁၉၃၈) ႎႀစ္တၾင္တစ္႒ကိမ္ အသစ္ဴပန္ဖၾဲႛဴခင္း၊ ဴဖည့္စၾက္၍ ဖၾႛဲဴခင္းမဵားရိႀခဲ့သည္။ ဤကား ဒုတိယကမၲာစစ္႒ကီးဴဖစ္သည့္ ကာလတိုင္ဴဖစ္သည္။

          မဟာမုနိ ဘၸာေတာ္ထိန္းအဖဲၾႛတၾင္ ဳသ၀ၝဒၝစရိယ ဆရာေတာ္မဵား အဖဲၾႛလည္း အဴမဲထားရိႀခဲ့သည္္။ ဒုတိယကမၲာစစ္႒ကီးအတၾင္းကလည္း ဳသ၀ၝဒၝစရိယ ဆရာေတာ္မဵားႎႀင့္တကၾ ရဟန္းေတာ္မဵား ဘၸာေတာ္ထိန္းအဖၾဲႛ တိုႛက ထိန္းသိမ္းေစာင့္ေရႀာက္ခဲ့ဳကသည္။

          သကၠရာဇ္ ၁၃၀၃ ခု၊ နတ္ေတာ္လ (၁၉၄၁ ခု၊ ဒီဇင္ဘာလ) ဂဵပန္ႎႀင့္ အဂႆလိပ္ အေမရိကန္တုိႛ ဒုတိယကမၲာစစ္ ႒ကီးဴဖစ္ရာ ၁၃၀၃ ခု၊ တေပၝင္းလဆန္း ၆ ရက္ေနႛ မႎၨေလး႓မိႂႛကို ဂဵပန္တုိႛ ဗံုးဳကဲတုိက္ခိုက္ေလသည္။ ထုိသိုႛ မႎၨေလး႓မိႂႛေတာ္ ဗံုးဒဏ္ကိုခံေနရေသာ အခဵိန္မႀာပင္ ဘၸာေတာ္ထိန္းအဖဲၾႛသည္လဵစ္လဵႃမရႁခဲ့ေပ။ထုိႎႀစ္ တေပၝင္း လဴပည့္ေကဵာ္ ၁၅ရက္၊ တနလႆာေနႛတၾင္ ေလးဴပင္ေလးရပ္သံဃာေတာ္မဵားကိုပင့္ဖိတ္႓ပီး ဘၸာေတာ္ထိန္းအဖၾဲႛကိုယ္စား ဦးေကဵာ္ရန္က သံဃာေတာ္တုိႛအား မဟာမုနိဘၸာမဵား ကူညီထိန္းသိမ္း ေစာင့္ေရႀာက္ ပၝရန္ ေလ႖ာက္ထား အပ္ႎႀံ ေလသည္။ ထုိသိုႛေလ႖ာက္ထားသဴဖင့္ေညာင္ကန္ဆရာေတာ္ဦးကၠႎၮာဘိ၀ံသ၊ ေညာင္ရမ္း ဆရာေတာ္ ဦးေရ၀တာဘိ၀ံသ၊ ဆရာေတာ္ ဦးဴငိမ္းစေသာ ဆရာေတာ္သံဃာေတာ္၅၀က လက္ခံ၍ ရဟန္းပဵိႂအဖဲၾႛ ဦးေဇာတိကအမႀႃးရႀိေသာ သံဃာ ၃၃၀ ေကဵာ္က တာ၀န္ယူေစာင့္ေရႀာက္ခဲ့ဳကသည္။ ထုိအခဵိန္က စစ္ေဘး အႎၨရာယ္ေဳကာင့္ ၄၅ တာအတၾင္း၀ယ္ ခုိလံႁလာသူမဵား ၃၀၀၀ ေကဵာ္ရႀိေလသည္။ ရဟန္းပဵိႂအဖဲၾႛသည္ ဘုရားဘၸာေတာ္မဵားႎႀင့္ စစ္ေဘးဒုကၡသည္မဵားကုိလည္း ေဘးအႎၨရာယ္လၾတ္ကင္းေအာင္ ေစာင့္ေရႀာက္ထိန္းသိမ္း အုပ္ခဵႂပ္ရ ေလသည္။

          သကၠရာဇ္ ၁၃၀၄ ခု၊ ကဆုန္လဆန္း ၁၂ ရက္ေနႛ၊ မဟာမုနိ ပတ္၀န္းကဵင္ဴဖစ္ေသာ ဴမင္း(စု) ၀န္႒ကီးတုိက္ အေနာက္ရပ္ကၾက္ကို မီးတင္ရိႁႛရာ ရာဟုေလတုိက္သဴဖင့္ ရႀမ္းစုစာတုိက္၊ ႓မိႂႛလယ္ေဆးရံု၊ ၁၀ မႀတ္ဂၝတ္ဌာနမဵား မီးေလာင္႓ပီး အေရႀႛကုလားစုရပ္သိုႛ မီးကူးသည္။ ထုိမႀ မဟာမုနိေဴမာက္ေစာင္းတန္းမုခ္ဦးက႗န္းဴပာသာဒ္ႎႀင့္ က႗န္းေစာင္းတန္းမဵား ေလာင္က႗မ္းသည္။ မီးစၾယ္တစ္ခုသည္ ေရၿေရးေဆာင္ေကဵာင္းတုိက္ အတၾင္း၀န္ ဦးဖီ၏ တုိက္႒ကီးႎႀင့္တကၾ မဟာမုနိအေနာက္ဘက္က႗န္းေစာင္းတန္း႒ကီးႎႀင့္ မုခ္ဦးဴပာသာဒ္ပၝ ေလာင္က႗မ္းသည္။ ထုိမႀ အေသာကာရာမတုိက္ေတာင္ဘက္ဴခမ္း ငၝးစိုႛတုိက္၊ ကမၯ၀တီရပ္ကၾက္မဵားသိုႛ မီးကူးေလသည္။ ထုိအခၝ ရဟန္းပဵိႂအဖဲၾႛႎႀင့္ အဴခားရဟန္းေတာ္မဵား၊ လူအေပၝင္းကပၝ မဟာမုနိသိုႛ မီးမကူးေစရန္ တားဆီးဳကေလသည္။ တရုတ္ စစ္သားမဵား ေသနတ္ႎႀင့္ပစ္ခတ္ဴခင္းေဳကာင့္ ရဟန္းေတာ္သံုးပၝးႎႀင့္ လူေလးေယာက္အသက္ဆံုးရံႁးသည္ဟု ဳကားရ ေလသည္။

          သကၠရာဇ္ ၁၃၀၄ ခု၊ ကဆုန္လဴပည့္ေကဵာ္ ၃ ရက္ေနႛ၊ ညေန ၅ နာရီတၾင္ ဂဵပန္စစ္မဵား မႎၨေလး႓မိႂႛသိုႛ ၀င္ေရာက္လာသည္။ ထုိအခဵိန္၌ ဘၸာေတာ္ထိန္းအဖဲၾႛသည္ အကၾဲကၾဲအဴပားဴပားတိမ္းေရႀာင္ေနဳက၍ မဟာမုနိကို ရဟန္း ပဵိႂမဵားကသာ ထိန္းသိမ္းေစာင့္ေရႀာက္ေနရသည္။ တဴဖည္းဴဖည္းဘၸာေတာ္ထိန္းအဖဲၾႛ၀င္မဵား မႎၨေလးသိုႛ ဴပန္ေရာက္ ေသာအခၝ ဂဵပန္စစ္အာဏာပိုင္ႎႀင့္ ဴမန္မာအုပ္ခဵႂပ္ေရးအရာရိႀမဵားထံသိုႛ မဟာမုနိအုပ္ခဵႂပ္ေရးကို ရဟန္းပဵိႂအဖၾဲႛမႀ ဴပန္အပ္ရန္ ႒ကိႂးစားဳကသည္။ ရဟန္းပဵိႂအဖဲၾႛႎႀင့္ ဘၸာေတာ္ထိန္းအဖၾဲႛ ဖိတ္ေခၞညိႀႎိႁင္း႓ပီး အနာဂတ္အေရးကို ေမ႖ာ္႓ပီး ရဟန္းပဵိႂအဖၾဲႛႎႀင့္ တၾဲဖက္၍ ဘၸာေတာ္ထိန္းအဖၾဲႛကို ေစာင့္ေရႀာက္ဳကရန္ သေဘာတူညီဳကသည္။ ၁၃၀၄ ခု၊ ပထမ၀ၝဆိုလဆန္း ၅ ရက္၊ ဗုဒၭဟူးေနႛတၾင္ မဟာမုနိ ဘၸာေတာ္စာရင္းမဵားကို စီစစ္ စစ္ေဆး၍ စာရင္းဴပႂစုဳကသည္။ ဘၸာေတာ္ထိန္းအဖၾဲႛက အေရးပိုင္ဦးဘစီလက္ထက္ တစ္ဳကိမ္၊ အေရးပိုင္ဦးေအာင္ေကဵာ္လက္ထက တစ္႒ကိမ္ ရဟန္းပဵိႂအဖၾဲႛမႀ အုပ္ခဵႂပ္ေရးဴပန္ရေရး ႒ကိႂးစားဳကသည္။ ထုိအခၝ ေညာင္ကန္ဆရာေတာ္႒ကီးအမႀႃးဴပႂေသာ သံဃာ အစည္းအေ၀းမႀညိႀႎိႁင္း႓ပီး စစ္ကာလအတၾင္း ရဟန္းပဵိႂအဖၾဲႛႎႀင့္ တၾဲဖက္၍ လုပ္ေဆာင္ရန္ ေဂၝပကလူ႒ကီးအခဵိႂႛ လက္မႀတ္ေရးထုိးဳကသည္။